Chandraprava Vati

गोक्षुरः क्षुरकोऽपि स्यात्त्रिकण्टः स्वादुकण्टकः | गोकण्टको गोक्षुरको वनशृङ्गाट इत्यपि | पलङ्कषा श्वदंष्ट्रा च तथा स्यादिक्षुगन्धिका ||३८|| गोक्षुरः शीतलः स्वादुर्बलकृद्बस्तिशोधनः | मधुरो दीपनो वृष्यः पुष्टिदश्चाश्मरीहरः | प्रमेहश्वासकासार्शः कृच्छ्रहृद्रोगवातनुत् ||३९||

तृणपञ्चमूल तृणाख्यं पित्तजिद्दर्भशरकाशेक्षुशालयः | एतैरेकीकृतं पञ्चमूलं तु तृणसञ्ज्ञकम् ||२९|| तृणादिपञ्चमूलं तु पित्तज्वरतृषापहम् | रक्तदोषाम्लपित्तं च स्त्रीरोगं रक्तपित्तकम् ||३०|| प्रमेहं नाशयेदेतदिति सुज्ञैर्निरूपितम् |३१|

बिभीतकस्त्रिलिङ्गः स्यान्नाक्षः कर्षफलस्तु सः | कलिद्रुमो भूतवासस्तथा कलियुगालयः ||३३|| बिभीतकं स्वादुपाकं कषायं कफपित्तनुत् | उष्णवीर्यं हिमस्पर्शं भेदनं कासनाशनम् ||३४|| रूक्षं नेत्रहितं केश्यं कृमिवैस्वर्यनाशनम् | बिभीतमज्जा तृट्छर्दिकफवातहरो लघुः | कषायो मदकृच्चाथ धात्रीमज्जाऽपि तद्गुणः ||३५||

बिभीतकस्त्रिलिङ्गः स्यान्नाक्षः कर्षफलस्तु सः | कलिद्रुमो भूतवासस्तथा कलियुगालयः ||३३|| बिभीतकं स्वादुपाकं कषायं कफपित्तनुत् | उष्णवीर्यं हिमस्पर्शं भेदनं कासनाशनम् ||३४|| रूक्षं नेत्रहितं केश्यं कृमिवैस्वर्यनाशनम् | बिभीतमज्जा तृट्छर्दिकफवातहरो लघुः | कषायो मदकृच्चाथ धात्रीमज्जाऽपि तद्गुणः ||३५||

कट्वी तु कटुका तिक्ता कृष्णभेदा कटम्भरा | अशोका मत्स्यशकला चक्राङ्गी शकुलादनी | मत्स्यपित्ता काण्डरुहा रोहिणी कटुरोहिणी ||१३४|| कटी तु कटुका पाके तिक्ता रूक्षा हिमा लघुः | भेदिनी दीपनी हृद्या कफपित्तज्वरापहा | प्रमेहश्वासकासास्रदाहकुष्ठक्रिमिप्रणुत् ||१३५||

चित्रको दहनो व्यालः पाटिनो दारुणोऽग्निकः | ज्योतिष्को वल्लरी वह्निः पाली पाठी कटुः शिखी ||८५|| कृष्णारुणोऽनलो द्वीपी चित्रभानुश्च पावकः | चित्रकोऽग्निसमः पाके कटुकः कफशोफजित् | वातोदरार्शोग्रहणीक्षयपाण्डुविनाशनः ||८६||

शिलाजतु स्यादतिथिः शैलेयं गिरिजाश्मजम् | जत्वश्मजं चाश्मजं तु प्रोक्तं धातुजमद्रिजम् ||१७१|| शिलाजतु भवेत्तिक्तं कटूष्णं च रसायनम् | मेहोन्मादाश्मरीशोफकुष्ठापस्मारनाशनम् ||१७२|| क्षयशोफोदरार्शांसि हन्ति बस्तिरुजो जयेत् ||१७३||

कषायं शोफशूलार्शःकुष्ठपाण्डुप्रमेहजित् | लोहं तिक्तोष्णरूक्षं स्यात्पाण्डुरोगहरं परम् | कफपित्तापहं पुंसां रसायनमनुत्तमम् ||३०|| आयूःप्रदाता बलवीर्यकतो रोगापहर्ता मदनस्य कर्ता | अयः समानो न हि कश्चिदन्यो रसायनं श्रेष्ठतमं वदन्ति ||३१|| दोषकारि गदकारि चाऽऽयसं चेदशुद्धमतिसंस्कृतं ध्रुवम् | पाटवं न तनुते शरीरके दारुणां हृदि रुजं करोति च ||३२||

कपिकच्छूरात्मगुप्ता वृष्या प्रोक्ता च मर्कटी | अजरा कण्डुरा व्यङ्गा दुःस्पर्शा प्रावृषायणी | लाङ्गली शूकशिम्बी च सैव प्रोक्ता महर्षिभिः ||११२|| कपिकच्छूर्भृशं वृष्या मधुरा बृंहणी गुरुः | तिक्ता वातहरी बल्या कफपित्तास्रनाशिनी | तद्बीजं वातशमनं स्मृतं वाजीकरं परम् ||११३|

तालमूली तु विद्वद्भिर्मूशली परिकीर्तिता | मुशली मधुरा वृष्या वीर्योष्णा बृंहणी गुरुः | तिक्ता रसायनी हन्ति गुदजान्यनिलं तथा ||१५६||

गोक्षुरः क्षुरकोऽपि स्यात्त्रिकण्टः स्वादुकण्टकः | गोकण्टको गोक्षुरको वनशृङ्गाट इत्यपि | पलङ्कषा श्वदंष्ट्रा च तथा स्यादिक्षुगन्धिका ||३८|| गोक्षुरः शीतलः स्वादुर्बलकृद्बस्तिशोधनः | मधुरो दीपनो वृष्यः पुष्टिदश्चाश्मरीहरः | प्रमेहश्वासकासार्शः कृच्छ्रहृद्रोगवातनुत् ||३९||

गन्धान्ता वाजिनामादिरश्वगन्धा हयाह्वया | वराहकर्णी वरदा बलदा कुष्ठगन्धिनी ||१६१|| अश्वगन्धाऽनिलश्लेष्मश्वित्रशोथक्षयापहा | बल्या रसायनी तिक्ता कषायोष्णाऽतिशुक्रला ||१६२||

विदारीकन्द एवान्यैश्चर्मकारालुको मतः | अनूपसम्भवे देशे वराह इव लोमवान् ||१५३|| विदारी स्वादुकन्दा च सा तु क्रोष्ट्री सिता स्मृता | इक्षुगन्धा क्षीरवल्ली क्षीरशुक्ला पयस्विनी | वाराहवदना गृष्टिर्बदरेत्यपि कथ्यते ||१५४|| विदारी मधुरा स्निग्धा बृंहणी स्तन्यशुक्रदा | शीता स्वर्या मूत्रला च जीवनी बलवर्णदा | गुरुः पित्तास्रपवनदाहान् हन्ति रसायनी ||१५५||

पिप्पली मरिचं शुण्ठी त्रयमेतद्विमिश्रितम् | त्रिकटु त्र्यूषणं व्योषं कटुत्रयमिहोच्यते ||६|| दीपनं रुचिदं वातश्लेष्ममन्दाग्निशूलनुत् |७|

मेध्यं सतिक्ततुवर॑ लवणझ किश्तित्‌। मेदोहरं रुचिकरनञ् रसायनअ्ञ शलेष्मामयप्रशमन॑ खलु समग्रदिष्टम्‌ ॥39॥ वंगमं वान्तिहर॑ पर॑ ब्रणहर॑ सर्वप्रमेहापह चअद्षृष्य॑ सुमतिप्रदं क्षयहरं शुक्रैकसंवर्द्धनम्‌। श्वेतासृग्दरनाशन॑ व्रणहर॑ जन्त्वामयध्व॑ंसन काम कामविवर्धन॑ धृतिकरं वर्ण्य॑ निकाम॑ तथा ॥40॥ वंगमं काम॑ मदनजनन स्वप्ममेहामयप्त॑ कासनश्चासप्रशमनपदु प्रीणन॑ काश्यभाजाम्‌। वृष्य॑ बल्य॑ पवनशमन पाण्डडहच्चातिवेल॑ वबाग्जालैः कि भवति नितरां सौख्यदं देहभाजाम्‌॥ गर्धाशयच्युततिहर॑. श्वासकृच्छूप्रणाशनम्‌। शोषोद्धृतनिशास्वेदोल्बणश्लेष्महर॑. परम्‌॥42॥

पुत्रजीवो गर्भकरो यष्टीपुष्पोऽर्थसाधकः | पुत्रजीवो गुरुर्वृष्यो गर्भदः श्लेष्मवातहृत् | सृष्टमूत्रमलो रूक्षो हिमः स्वादुः पटुः कटुः ||३३||

पुत्रजीवो गर्भकरो यष्टीपुष्पोऽर्थसाधकः | पुत्रजीवो गुरुर्वृष्यो गर्भदः श्लेष्मवातहृत् | सृष्टमूत्रमलो रूक्षो हिमः स्वादुः पटुः कटुः ||३३||

करञ्जः कटुकस्तीक्ष्णो वीर्योष्णो योनिदोषहृत् | कुष्ठोदावर्तगुल्मार्शोव्रणक्रिमिकफापहः ||१०४|

शतावरी बहुसुता भीरुरिन्दीवरी वरी | नारायणी शतपदी शतवीर्या च पीवरी ||१५७|| महाशतावरी चान्या शतमूल्यर्धकण्टिका | सहस्रवीर्या हेतुश्च ऋष्यप्रोक्ता महोदरी ||१५८|| शतावरी गुरुः शीता तिक्ता स्वाद्वी रसायनी | मेधाऽग्निपुष्टिदा स्निग्धा नेत्र्या गुल्मातिसारजित् | शुक्रस्तन्यकरी बल्या वातपित्तास्रशोथजित् ||१५९||

गन्धान्ता वाजिनामादिरश्वगन्धा हयाह्वया | वराहकर्णी वरदा बलदा कुष्ठगन्धिनी ||१६१|| अश्वगन्धाऽनिलश्लेष्मश्वित्रशोथक्षयापहा | बल्या रसायनी तिक्ता कषायोष्णाऽतिशुक्रला ||१६२||

निदाघे घर्मसन्तप्ता धातुसारं धराधराः | निर्यासवत्प्रमुञ्चन्ति तच्छिलाजतु कीर्तितम् | सौवर्णं राजतं ताम्रमायसं तच्चतुर्विधम् ||६९|| शिलाजत्वद्रिजतु च शैलनिर्यास इत्यपि | गैरेयमश्मजं चापि गिरिजं शैलधातुजम् ||७०|| शिलाजं कटु तिक्तोष्णं कटुपाकं रसायनम् | छेदि योगवहं हन्ति कफमेदोश्मशर्कराः ||७१|| मूत्रकृच्छ्रं क्षयं श्वासं वातार्शांसि च पाण्डुताम् | अपस्मारं तथोन्मादं शोथकुष्ठोदरकृमीन् ||७२||

जातीफलं जातिसस्यं शालूकं मालतीफलम् | प्रवर्तिनी स्त्री शुक्रस्य रेचनं बृहतीफलम् | जातीफलं स्तम्भकं स्यात्कालिङ्गं क्षयकारि च ||२३६| मदशौण्डं जातिशृङ्गं पुटं सौमनसं फलम् ||३६|| जातीफलं कषायोष्णं कटु कण्ठामयार्तिजित् | वातातिसारमेहघ्नं लघु वृष्यं च दीपनम् ||३७||

ब्राह्मी सोमा विनिर्दिष्टा दिव्यतेजा महौषधी | कपोतवेगा त्वष्टा च सैव ब्रह्मसुवर्चला ||९८|| ब्राह्मी सौम्या रसे तिक्ता शोफपाण्डुज्वरापहा | दीपनी कुष्ठकण्डूघ्नी प्लीहवातबलासजित् ||९९|| ब्राह्मायुष्या हिमा मेध्या कषाया तिक्तका लघुः | स्वर्या स्मृतिप्रदा कुष्ठपाण्डुमेहास्रकासजित् ||१००||

आकारकरभह्चौव तथा: प्रोक्तो द्याकल्लक: | ६ आकारकरभो अत्युष्ण: कटुका दाह कृब्मतः | १४ लिव्हा संवेदनः शुक्र स्तम्भनों वात शोथहत्‌ । वात होगें अग्नि सदने तथा पु॒स्त्वक्षये

शतपुष्पा मिशिर्घोषा पीतिका माधवी शिफा | अतिच्छत्रा त्ववाक्पुष्पी शताह्वा कारवी स्मृता ||१|| शताह्वा कटुका तिक्ता स्निग्धोष्णा श्लेष्मवातजित् | ज्वरनेत्रव्रणान्हन्ति बस्तिकर्मणि शस्यते ||२|| शतपुष्पादलं चोक्तं वृष्यं रुधिरगुल्मजित् | वातघ्नं दीपनं स्तन्यं कफकृद्रुचिदायकम् ||३||

शतपुष्पा मिशिर्घोषा पीतिका माधवी शिफा | अतिच्छत्रा त्ववाक्पुष्पी शताह्वा कारवी स्मृता ||१|| शताह्वा कटुका तिक्ता स्निग्धोष्णा श्लेष्मवातजित् | ज्वरनेत्रव्रणान्हन्ति बस्तिकर्मणि शस्यते ||२|| शतपुष्पादलं चोक्तं वृष्यं रुधिरगुल्मजित् | वातघ्नं दीपनं स्तन्यं कफकृद्रुचिदायकम् ||३||

काञ्चनारः काञ्चनको गण्डारिः शोणपुष्पकः | कोविदारश्चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः | कुण्डली ताम्रपुष्पश्चाश्मन्तकः स्वल्पकेशरी ||८८|| काञ्चनारो हिमो ग्राही तुवरः श्लेष्मपित्तनुत् | कृमिकुष्ठगुदभ्रंशगण्डमालाव्रणापहः ||८९|| कोविदारोऽपि तद्वत्स्यात्तयोः पुष्पं लघु स्मृतम् | रूक्षं संग्राहि पित्तास्रप्रदरक्षयकासनुत् ||९०||

ज्योतिष्मती स्यात्कटभी ज्योतिष्का कङ्गनीति च | पारावतपदी पण्या लता प्रोक्ता ककुन्दनी ||१५०|| ज्योतिष्मती कटुस्तिक्ता सरा कफसमीरजित् | अत्युष्णा वामनी तीक्ष्णा वह्निबुद्धिस्मृतिप्रदा ||१५१||

शालिपर्णीपृश्निपर्णीबृहतीद्वयगोक्षुरैः | बिल्वाग्निमन्थस्योनाककाश्मरीपाटलायुतैः ||२५|| दशमूलमिति ख्यातं सन्निपातहरो गणः | प्रायस्त्रिदोषशमनं पवनामयेषु श्लेष्मोल्बणेषु च गदेषु भिषग्भिरुक्तम् | हिक्कासु सन्निपतितेषु शिरोरुजायां श्वासे हितं च कसने दशमूलमेतत् ||२६|| उभयं पञ्चमूलं तु सन्निपातज्वरापहम् | कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते ||२७|

वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः | वरुणः पित्तलो भेदी श्लेष्मकृच्छ्राश्ममारुतान् | निहन्ति गुल्मवातास्रकृमींश्चोष्णोऽग्निदीपकः | कषायो मधुरस्तिक्तः कटुकी रूक्षको लघुः ||५४||

पलाशः किंशुकः पर्णो यज्ञियो रक्तपुष्पकः | क्षारश्रेष्ठो वातहरो ब्रह्मवृक्षः समिद्वरः ||४०|| पलाशो दीपनो वृष्यः सरोष्णो व्रणगुल्मजित् | कषायः कटुकस्तिक्तः स्निग्धो गुदजरोगजित् ||४१|| भग्नसन्धानकृद्दोषग्रहण्यर्शःकृमीन्हरेत् | तत्पुष्पं स्वादु पाके तु कटु तिक्तं कषायकम् ||४२|| वातलं कफपित्तास्रकृच्छ्रजिद्ग्राहि शीतलम् | तृड्दाहशमकं वातरक्तकुष्ठहरं परम् ||४३|| फलं लघूष्णं मेहार्शःकृमिवातकफापहम् | विपाके कटुकं रूक्षं कुष्ठं गुल्मोदरप्रणुत् ||४४||

नागपुष्पः स्मृतो नागः केशरो नागकेशरः | चाम्पेयो नागकिञ्जल्कः कथितः काञ्चनाह्ययः ||५९|| नागपुष्पं कषायोष्णं रूक्षं लघ्वामपाचनम् | ज्वरकण्डूतृषास्वेदच्छर्दिहृल्लासनाशनम् | दौर्गन्ध्यकुष्ठवीसर्पकफपित्तविषापहम् ||६०|

लोध्रस्तिरीटकश्चैव शावरो मालवस्तथा | द्वितीयः पट्टिकालोध्रः क्रमुकः स्थूलवल्कलः | जीर्णपत्रो बृहत्पत्रः पट्टी लाक्षाप्रसादनः ||१८८|| लोध्रो ग्राही लघुः शीतश्चक्षुष्यः कफपित्तनुत् | कषायो रक्तपित्तासृग्ज्वरातीसारशोथहृत् ||१८९||

धातकी धातुपुष्पी च ताम्रपुष्पी च कुञ्जरा | सुभिक्षा बहुपुष्पी च वह्निज्वाला च सा स्मृता ||१६३|| धातकी कटुका शीता मृदुकृत्तुवरा लघुः | तृष्णाऽतीसारपित्तास्रविषक्रिमिविसर्पजित् ||१६४||

रोहीतको रोहितका रोही दाडिमपुष्पकः | रोहीतकः प्लीहघाती रुच्यो रक्तप्रसादनः ||३०|

शुण्ठी विश्वा च विश्वञ्च नागरं विश्वभेषजम् | ऊषणं कटुभद्रञ्च शृङ्गवेरं महौषधम् ||४१|| शुण्ठी रुच्यामवातघ्नी पाचनी कटुका लघुः | स्निग्धोष्णा मधुरा पाके कफवातविबन्धनुत् ||४२|| वृष्या स्वर्या वमिश्वासशूलकासहृदामयान् | हन्ति श्लीपदशोथार्श आनाहोदरमारुतान् ||४३|| आग्नेयगुणभूयिष्ठं तोयांशपरिशोषि यत् | संगृह्णाति मलं तत्तु ग्राहि शुण्ठ्यादयो यथा ||४४|| विबन्धभेदिनी या तु सा कथं ग्राहिणी भवेत् | शक्तिर्विबन्धभेदे स्याद्यतो न मलपातनो ||४५||

वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः | वरुणः पित्तलो भेदी श्लेष्मकृच्छ्राश्ममारुतान् | निहन्ति गुल्मवातास्रकृमींश्चोष्णोऽग्निदीपकः | कषायो मधुरस्तिक्तः कटुकी रूक्षको लघुः ||५४||

गुग्गुलुर्विशदस्तिक्तो वीर्योष्णः पित्तलः सरः | कषायः कटुकः पाके कटू रूक्षो लघुः परः ||३५|| भग्नसन्धानकृद्वृष्यः सूक्ष्मः स्वर्यो रसायनः | दीपनः पिच्छिलो बल्यः कफवातव्रणापचीः ||३६|| मेदोमेहाश्मवातांश्च क्लेदकुष्ठाममारुतान् | पिडकाग्रन्थिशोफार्शोगण्डमालाकृमीञ्जयेत् | माधुर्याच्छमयेद्वातं कषायत्वाच्च पित्तहा ||३७||

काञ्चनारः काञ्चनको गण्डारिः शोणपुष्पकः | कोविदारश्चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः | कुण्डली ताम्रपुष्पश्चाश्मन्तकः स्वल्पकेशरी ||८८|| काञ्चनारो हिमो ग्राही तुवरः श्लेष्मपित्तनुत् | कृमिकुष्ठगुदभ्रंशगण्डमालाव्रणापहः ||८९|| कोविदारोऽपि तद्वत्स्यात्तयोः पुष्पं लघु स्मृतम् | रूक्षं संग्राहि पित्तास्रप्रदरक्षयकासनुत् ||९०||

शीतलं स्तन्यकृत्स्निग्धं वातपित्तास्रनाशनम् ||७|| दोषधातुमलस्रोतः किञ्चित्क्लेदकरं गुरु | जरासमस्तरोगाणां शान्तिकृत्सेविनां सदा ||८|| कृष्णाया गोर्भवेद् दुग्धं वातहारि गुणाधिकम् | पीताया हरते पित्तं तथा वातहरं भवेत् | श्लेष्मलं गुरु शुक्लाया रक्तचित्रा च वातहृत् ||९||

कुङ्कुम कुङ्कुमं घुसृणं रक्तं काश्मीरं पीतकं वरम् | संकोचं पिशुनं धीरं बाह्लीकं शोणिताभिधम् ||६३|| काश्मीरदेशजे क्षेत्रे कुङ्कुमं यद्भवेद्धि तत् | सूक्ष्मकेशरमारक्तं पद्मगन्धि तदुत्तमम् ||६४|| बाह्लीकदेशसञ्जातं कुङ्कुमं पाण्डुरं स्मृतम् | केतकीगन्धयुक्तं तन्मध्यमं सूक्ष्मकेशरम् ||६५|| कुङ्कुमं पारसीकं यन्मधुगन्धि तदीरितम् | ईषत्पाण्डुरवर्णं तदधमं स्थूलकेशरम् ||६६|| कुङ्कुमं कटुकं स्निग्धं शिरोरुग्व्रणजन्तुजित् | तिक्तं वमिहरं वर्ण्यं व्यङ्गदोषत्रयापहम् ||६७||

गव्यं घृतं विशेषेण चक्षुष्यं वृष्यमग्निकृत् | स्वादुपाककरं शीतं वातपित्तकफापहम् ||४|| मेधालावण्यकान्त्योजस्तेजोवृद्धिकरं परम् | अलक्ष्मीपापरक्षोघ्नं वयसः स्थापकं गुरु ||५|| बल्यं पवित्रमायुष्यं सुमङ्गल्यं रसायनम् | सुगन्धं रोचनं चारु सर्वाज्येषु गुणाधिकम् ||६||

अन्या दारुहरिद्रा च पीतद्रुः पीतचन्दनम् ||६१|| निर्दिष्टा काष्ठरजनी सा च कालेयकं स्मृतम् | कालीयकं दारुनिशा दार्वी पीताह्वपीतकम् ||६२|| कटङ्कटेरी पर्जन्या पीतदारु पचम्पचा | हेमवर्णवती पीता हेमकान्ता कुसुम्भका ||६३|| तिक्ता दारुहरिद्रा स्याद्रूक्षोष्णा व्रणमेहजित् | कर्णनेत्रमुखोद्भूतां रुजं कण्डूं च नाशयेत् ||६४||

हरिद्रा पीतिका पिङ्गा रजनी रञ्जनी निशा | गौरी वर्णवती पीता हरिता वरवर्णिनी ||५७|| हलदिका भद्रलता ज्ञेया वर्णविलासिनी | विषघ्नी च जयन्ती च दीर्घरङ्गा तु रङ्गिणी ||५८|| हरिद्रा स्वरसे तिक्ता रूक्षोष्णा विषकुष्ठनुत् | कण्डूमेहत्रणान्हन्ति देहवर्णविधायिनी ||५९|| विशोधनी कृमिहरा पीनसारुचिनाशिनी ||६०||

हरिद्रा पीतिका पिङ्गा रजनी रञ्जनी निशा | गौरी वर्णवती पीता हरिता वरवर्णिनी ||५७|| हलदिका भद्रलता ज्ञेया वर्णविलासिनी | विषघ्नी च जयन्ती च दीर्घरङ्गा तु रङ्गिणी ||५८|| हरिद्रा स्वरसे तिक्ता रूक्षोष्णा विषकुष्ठनुत् | कण्डूमेहत्रणान्हन्ति देहवर्णविधायिनी ||५९|| विशोधनी कृमिहरा पीनसारुचिनाशिनी ||६०||

गुडूची कफवातघ्नी पित्तमेदोविशोषिणी | रक्तवातप्रशमनी कण्डूविसर्पनाशिनी ||७|| कन्दोद्भवा गुडूची च कटूष्णा सन्निपातहा | विषघ्नी ज्वरभूतघ्नी वलीपलितनशिनी ||८||

कर्पूरः शीतलरजः शीताभ्रः स्फटिको हिमः | चन्द्रस्तुषारस्तुहिनः शशीन्दुर्हिमवालुकः ||३२|| कर्पूरं कटुतिक्तं च मधुरं शिशिरं विदुः | तृण्मेदोविषदोषघ्नं चक्षुष्यं मदकारकम् ||३३||

वयस्थाऽऽमलकं वृष्यं जातीफलरसं शिवम् | धात्रीफलं श्रीफलं च तथाऽमृतफलं स्मृतम् ||२४३|| कषायं कटुतिक्तोष्णं स्वादु चाऽऽमलकं हिमम् | सरं त्रिदोषहृद्वृष्यं ज्वरघ्नं च रसायनम् ||२४४|| हन्ति वातं तदम्लत्वात्पित्तं माधुर्यशैत्यतः | कफं रूक्षकषायत्वात्फलं धात्र्यास्त्रिदोषजित् ||२४५||

शिलाजतु स्यादतिथिः शैलेयं गिरिजाश्मजम् | जत्वश्मजं चाश्मजं तु प्रोक्तं धातुजमद्रिजम् ||१७१|| शिलाजतु भवेत्तिक्तं कटूष्णं च रसायनम् | मेहोन्मादाश्मरीशोफकुष्ठापस्मारनाशनम् ||१७२|| क्षयशोफोदरार्शांसि हन्ति बस्तिरुजो जयेत् ||१७३||

सुवर्णमाक्षिकं स्वादु तिक्तं वृष्यं रसायनम् | चक्षुष्यं वस्तिरुक्कुष्ठपाण्डुमेहविषोदरान् | अर्शः शोथं विषं कण्डूं त्रिदोषमपि नाशयेत् ||५४|| मन्दानलत्वं बलहानिमुग्रां विष्टम्भितां नेत्रगदान्सकुष्ठान् | तथैव मालां व्रणपूर्विकां च करोति तापीजमशुद्धमेतत् ||५५||

गोजिह्वा गोजिका गोभी दार्विका खरपर्णिनी | गोजिह्वा वातला शीता ग्राहिणी कफपित्तनुत् | हृद्या प्रमेहकासास्रव्रणज्वरहरी लघुः | कोमला तुवरा तिक्ता स्वादुपाकरसा स्मृता ||२५०||

वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका | क्षुद्रपत्री च मङ्गल्या जटिलोग्रा च लोमशा ||९१|| वचोग्रगन्धा कटुका तिक्तोष्णा वान्तिवह्निकृत् | विबन्धाध्मानशूलघ्नी शकृन्मूत्रविशोधिनी | अपस्मारकफोन्मादभूतजन्त्वनिलान्हरेत् ||९२||

शङ्खपुष्पी तु शङ्खाह्वा माङ्गल्यकुसुमापि च | शङ्खपुष्पी सरा मेध्या वृष्या मानसरोगहृत् | रसायनी कषायोष्णा स्मृतिकान्तिबलाग्निदा | दोषापस्मारभूताश्रीकुष्ठकृमिविषप्रणुत् ||२२८||

ब्राह्मी कपोतवङ्का च सोमवल्ली सरस्वती | मण्डूकपर्णी- मण्डूकपर्णी माण्डूकी त्वाष्ट्री दिव्या महौषधी | ब्राह्मी हिमा सरा तिक्ता लघुर्मेध्या च शीतला | कषाया मधुरा स्वादुपाकायुष्या रसायनी ||२३६|| स्वर्या स्मृतिप्रदा कुष्ठपाण्डुमेहास्रकासजित् | विषशोथज्वरहरी तद्वन्मण्डूकपर्णिनी ||२३७||

गन्धान्ता वाजिनामादिरश्वगन्धा हयाह्वया | वराहकर्णी वरदा बलदा कुष्ठगन्धिनी ||१६१|| अश्वगन्धाऽनिलश्लेष्मश्वित्रशोथक्षयापहा | बल्या रसायनी तिक्ता कषायोष्णाऽतिशुक्रला ||१६२||

वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः | वरुणः पित्तलो भेदी श्लेष्मकृच्छ्राश्ममारुतान् | निहन्ति गुल्मवातास्रकृमींश्चोष्णोऽग्निदीपकः | कषायो मधुरस्तिक्तः कटुकी रूक्षको लघुः ||५४||

तृणपञ्चमूल तृणाख्यं पित्तजिद्दर्भशरकाशेक्षुशालयः | एतैरेकीकृतं पञ्चमूलं तु तृणसञ्ज्ञकम् ||२९|| तृणादिपञ्चमूलं तु पित्तज्वरतृषापहम् | रक्तदोषाम्लपित्तं च स्त्रीरोगं रक्तपित्तकम् ||३०|| प्रमेहं नाशयेदेतदिति सुज्ञैर्निरूपितम् |३१|

तृणपञ्चमूल तृणाख्यं पित्तजिद्दर्भशरकाशेक्षुशालयः | एतैरेकीकृतं पञ्चमूलं तु तृणसञ्ज्ञकम् ||२९|| तृणादिपञ्चमूलं तु पित्तज्वरतृषापहम् | रक्तदोषाम्लपित्तं च स्त्रीरोगं रक्तपित्तकम् ||३०|| प्रमेहं नाशयेदेतदिति सुज्ञैर्निरूपितम् |३१|

गोक्षुरः क्षुरकोऽपि स्यात्त्रिकण्टः स्वादुकण्टकः | गोकण्टको गोक्षुरको वनशृङ्गाट इत्यपि | पलङ्कषा श्वदंष्ट्रा च तथा स्यादिक्षुगन्धिका ||३८|| गोक्षुरः शीतलः स्वादुर्बलकृद्बस्तिशोधनः | मधुरो दीपनो वृष्यः पुष्टिदश्चाश्मरीहरः | प्रमेहश्वासकासार्शः कृच्छ्रहृद्रोगवातनुत् ||३९||

पलाशः किंशुकः पर्णो यज्ञियो रक्तपुष्पकः | क्षारश्रेष्ठो वातहरो ब्रह्मवृक्षः समिद्वरः ||४०|| पलाशो दीपनो वृष्यः सरोष्णो व्रणगुल्मजित् | कषायः कटुकस्तिक्तः स्निग्धो गुदजरोगजित् ||४१|| भग्नसन्धानकृद्दोषग्रहण्यर्शःकृमीन्हरेत् | तत्पुष्पं स्वादु पाके तु कटु तिक्तं कषायकम् ||४२|| वातलं कफपित्तास्रकृच्छ्रजिद्ग्राहि शीतलम् | तृड्दाहशमकं वातरक्तकुष्ठहरं परम् ||४३|| फलं लघूष्णं मेहार्शःकृमिवातकफापहम् | विपाके कटुकं रूक्षं कुष्ठं गुल्मोदरप्रणुत् ||४४||